Begrippenlijst: vakbegrippen rond melkvee

Normaal komt de nageboorte enkele uren na het afkalven af. Blijft ze langer zitten, dan stijgt het risico op baarmoederontsteking (metritis) en vruchtbaarheidsproblemen. Zware geboortes, calciumtekort en een slechte voorziening van selenium en vitamine E vergroten de kans erop.

Met het afkalven begint de koe aan een nieuwe lactatie. De weken ervoor en erna heten de transitieperiode. In die tijd stijgt de behoefte aan energie en calcium sneller dan de voeropname. Daarom komen stofwisselingsstoornissen zoals melkziekte en slepende melkziekte (ketose) in deze periode vaker voor.

Allicine ontstaat wanneer alliine en het enzym alliinase bij elkaar komen als je een knoflookteen snijdt of fijnperst. De stof is zeer reactief en valt binnen enkele uren uiteen. Voor bolussen worden daarom stabiele afgeleiden zoals PTS en PTSO gebruikt. Meer hierover in de whitepaper over de Topro Udder bolus.

Antioxidanten vangen vrije radicalen weg die ontstaan bij stress, ontstekingen en een hoge stofwisseling. Bij de koe gaat het vooral om vitamine E, selenium en vitamine A. Rond het afkalven is de behoefte hoog. Een tekort wordt in verband gebracht met uieroedeem en een verminderde weerstand.

Voor een BO maak je de speen eerst grondig schoon. Daarna neem je een steriel kwartiermonster, dat in het laboratorium op kweek wordt gezet. De uitslag laat zien of er een koegebonden of een omgevingsgebonden kiem achter zit, en daarmee waar je op je bedrijf moet beginnen. Sneltesten op het bedrijf maken in elk geval onderscheid tussen grampositieve en gramnegatieve kiemen.

Koeien maken via het speeksel grote hoeveelheden natriumbicarbonaat aan, dat de zuren in de pens buffert. Een koe die veel herkauwt, buffert veel. Bij hitte verliezen koeien door hijgen speeksel en daarmee buffer. In elektrolytendranken voor kalveren met diarree is natriumbicarbonaat het hoofdbestanddeel dat de verzuring van het bloed opvangt.

Biest bevat immunoglobulinen, vet, eiwit en groeifactoren. Het kalf moet binnen het eerste uur 3 tot 4 liter krijgen, op de eerste dag ongeveer 6 liter. De kwaliteit kun je met een refractometer controleren aan de hand van de Brix-waarde. Meer in Biestmanagement; voor de juiste start!.

Biotine wordt in de pens door microben aangemaakt. Bij pensverzuring of hittestress daalt deze aanmaak, en hoogproductieve koeien kunnen dan te weinig binnenkrijgen. Een tekort maakt het hoorn zachter en verhoogt het risico op defecten aan de witte lijn en zoolzweren.

Een bolus geef je in met een boluspistool. Hij blijft in de pens of netmaag liggen. Afhankelijk van de uitvoering geeft hij zijn inhoud binnen enkele uren af, of gelijkmatig over weken tot maanden. Het voordeel ten opzichte van likemmers is dat elk dier zeker een bekende hoeveelheid binnenkrijgt. Het meervoud is bolussen.

De refractometer meet hoe sterk een druppel biest het licht breekt. Daaruit volgt de Brix-waarde in procent, die samenhangt met het gehalte aan immunoglobulinen. 22 procent geldt als goed, vanaf 25 procent als zeer goed. Ligt de waarde lager, dan is het verstandig de biest te verrijken of te vervangen.

Ongeveer 99 procent van het calcium zit in de botten. Zodra de melkproductie op gang komt, heeft de koe ineens een veelvoud nodig, en het vrijmaken van calcium uit de botten komt pas met vertraging op gang. Oudere koeien hebben daar meer moeite mee. In de droogstand bevat het rantsoen juist weinig calcium, zodat de koe leert het zelf vrij te maken. Meer in calciumvoorziening en melkziekte.

Het celgetal omvat epitheelcellen en witte bloedcellen. Onder 100.000 cellen per ml geldt een kwartier als gezond, boven 250.000 bij koeien en 150.000 bij vaarzen als subklinisch geïnfecteerd. Een koe met 300.000 cellen geeft ongeveer 5 procent minder melk.

In de close-upfase wordt het droogstandsrantsoen aangepast richting de lactatie en krijgt de koe bij voorkeur voer in een eigen groep. De fase duurt bij voorkeur minstens 14 dagen. In deze periode vallen ook maatregelen die het risico op melkziekte verlagen, zoals een kaliumarm rantsoen en een lage DCAB. Bespreek de samenstelling van het rantsoen met je voeradviseur.

Cryptosporidium parvum infecteert kalveren meestal in de eerste tot vierde levensweek en beschadigt de darmvlokken. Typisch is geelgroene, waterige diarree, vaak samen met virussen of E. coli. De oöcysten zijn zeer goed bestand tegen invloeden van buitenaf, daarom tellen hygiëne en een lage infectiedruk het zwaarst. Meer in Crypto aanpakken bij kalveren.

De DCAB zet positief geladen mineralen (vooral natrium en kalium) af tegen negatief geladen mineralen (chloride en zwavel) en wordt uitgedrukt in meq per kg droge stof. Een lage DCAB in de close-up-fase, vlak voor het afkalven, maakt het bloed licht zuurder en zet de koe aan om calcium uit haar botten vrij te maken. Het effect is te volgen via de urine-pH. Hoe de DCAB van jouw rantsoen eruitziet en of een ruwvoeranalyse daarbij helpt, bespreek je met je voeradviseur.

Na het afnemen van het melkstel staat het speenkanaal nog open. Een dipmiddel vermindert het aantal kiemen op de speenhuid en verzorgt de huid. Het beperkt vooral de overdracht van koegebonden ziekteverwekkers van koe op koe. Het werkt alleen als je elke speen bij elke melkbeurt dipt.

Bij drenchen geef je meestal 40 tot 60 liter lauwwarm water, vaak met energie en mineralen, via een sonde en pomp in de pens. Dat kan helpen bij vers afgekalfde of zieke koeien die te weinig drinken en vreten. Het inbrengen van de sonde vraagt oefening. Meer over drenchen lees je in Verse koe met uitdrogingsverschijnselen? Drenchen loont!

Met het droogzetten stop je met melken. De uier krimpt in en bouwt zich opnieuw op voor de volgende lactatie. In deze periode groeit het kalf het hardst en legt de koe de basis voor de biestkwaliteit en de start van de lactatie. De droogstand bestaat uit de far-off-fase en de close-up-fase. Meer hierover lees je in Betere kalveren door optimale voeding in droogstand.

Escherichia coli zit in de mest en komt via strooisel en mest bij de speen. Coli-mastitis verloopt vaak acuut met koorts, maar geneest bij een goede weerstand vaak vanzelf. Bij kalveren is E. coli een van de bekende diarreeverwekkers in de eerste levensdagen. Als gramnegatieve bacterie reageert E. coli anders op behandelingen dan stafylokokken.

Een eerste afkalfleeftijd van 23 tot 25 maanden geldt als doel. Elke maand langer kost voer en ruimte, en bij een gelijk vervangingspercentage heb je meer jongvee nodig. In de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein lag de afkalfleeftijd in 2024 gemiddeld op 27,2 maanden. Voor een vroege afkalfleeftijd zijn goede groeicijfers al in de kalverperiode nodig.

Een kalf met diarree verliest water en zouten. Bij 6 tot 8 procent verlies blijft de huidplooi staan. Een elektrolytendrank vult beide aan en bevat buffers voor de zuur-base-balans. Je geeft hem tussen de melkmaaltijden in. De melkvoeding gaat gewoon door.

Na het afkalven daalt het fosforgehalte in het bloed bij veel koeien, omdat er veel fosfor met de melk afgaat en de voeropname laag is. Mildere vormen zie je aan een slechte eetlust. Bij koeien die ondanks calcium niet opstaan, vind je vaak ook een fosfortekort. Hoeveel fosfor het rantsoen in de droogstand mag bevatten, bespreek je met je voeradviseur.

Bij een ontsteking komen er meer natrium en chloride in de melk, waardoor de geleidbaarheid stijgt. Melkrobots en veel melkstallen meten die per kwartier bij elke melking. Een stijging van meer dan 30 procent ten opzichte van het gemiddelde van de koe geldt als aanwijzing voor een nieuwe uierontsteking.

Herkauwers nemen nauwelijks suiker op uit de darm, omdat de pensmicroben het eerst vergisten. De lever maakt glucose daarom zelf aan, vooral uit propionzuur uit de pens. Stoffen die hiervoor gebruikt worden, heten glucoplastisch of glucogeen, zoals propyleenglycol, propionaat en glycerine.

Een gezonde koe herkauwt zo'n acht uur per dag. Halsband- of oorsensoren meten dat in minuten per dag. Daalt de herkauwtijd, dan is dat vaak het eerste teken van minder vreetlust, pensproblemen of een beginnende aandoening, meestal nog voordat je zichtbare verschijnselen ziet. In praktijkonderzoek wordt de herkauwtijd gebruikt als maat voor de vitaliteit na het afkalven.

Koeien voelen zich het prettigst tussen -5 °C en 18 °C. Daarboven eten ze minder, tot 22 procent, verliezen ze buffer door het hijgen en zie je hogere celgetallen. Hittestress in de droogstand verlaagt de melkproductie van de hele volgende lactatie. Maatregelen zijn ventilatie, schaduw, water en meerdere keren per dag voeren.

Immunoglobulinen zijn antistoffen. De koe geeft ze niet door via de placenta. Daarom komt het kalf zonder bescherming ter wereld en moet het ze uit de biest halen. De darm neemt ze alleen in de eerste levensuren goed op. De belangrijkste groep in biest is IgG. Het gehalte kun je schatten met de Brix-waarde.

Kalium verhoogt de DCAB van het rantsoen en remt in de pens de opname van magnesium. Bemest grasland en graskuil bevatten er vaak veel van. In de droogstand wordt kalium daarom laag gehouden. Hoe je dat in het rantsoen bereikt, bespreek je met je voeradviseur. Kalium houdt ook vocht vast in het weefsel en werkt uieroedeem in de hand.

Diarree veroorzaakt meer dan de helft van de kalversterfte vóór het spenen. Ziekteverwekkers zijn rota- en coronavirussen, E. coli en cryptosporidiën (crypto), vaak in combinatie. Eén geval kost direct 75 tot 145 euro en remt de groei ongeveer een week. Meer over oorzaken en aanpak lees je in Kalverdiarree? 5 stappen om lekkende darmen voor te kunnen zijn.

Ketose ontstaat door een negatieve energiebalans, als de lever de afbraak van lichaamsvet niet meer aankan. De subklinische vorm zie je alleen bij BHB-metingen. Bij de klinische vorm hebben koeien minder eetlust, vallen ze af en ruik je soms een acetongeur. De kosten worden geschat op 250 tot 600 euro per geval. Meer hierover lees je in Ketose is een grote kostenpost.

Bij functioneel bekappen wordt het hoorn zo bijgesneden dat de binnen- en buitenklauw evenveel gewicht dragen. Zo zie je aandoeningen vroeg. Runderen op stal moeten minstens drie keer per jaar bekapt worden.

Tot de koegebonden kiemen horen Staphylococcus aureus en Streptococcus agalactiae. De besmette koe is de bron. De overdracht gaat via het melkstel, handen en tepelvoeringen. Maatregelen zijn een vaste melkvolgorde, dippen en het afvoeren van chronisch besmette koeien.

Koper wordt gebonden door molybdeen, zwavel en ijzer. Daarom is het gehalte in het rantsoen alleen geen goede maatstaf. Een tekort zie je aan een zwakke afweer, vruchtbaarheidsproblemen en een lichte, ruwe vacht. Schapen zijn gevoelig voor te veel koper.

Kreupelheid is een van de meest voorkomende afvoerredenen. Kreupele koeien liggen langer, gaan minder vaak naar het voerhek en geven minder melk. De oorzaak is meestal een zoolzweer, een wittelijndefect of Mortellaro. Door regelmatig te bekappen spoor je dit vroeg op.

Een lactatie begint bij het afkalven, bereikt na ongeveer 6 tot 8 weken de piekproductie en eindigt bij het droogzetten. Daarna volgt de droogstand tot het volgende afkalven. Het aantal lactaties van een koe is een maat voor haar levensduur.

Een melkkoe in Nederland en Duitsland haalt gemiddeld ongeveer drie lactaties. De meeste koeien worden onvrijwillig afgevoerd, vanwege vruchtbaarheidsproblemen, uierontsteking of klauwproblemen. Elke extra lactatie verlaagt de opfokkosten per liter melk. Een rekenvoorbeeld vind je in Ga voor twee lactaties extra.

Breekt een koe meer vet af dan de lever kan verwerken, dan wordt de rest in de lever opgeslagen. De lever werkt dan slechter, en slepende melkziekte (ketose) en een slechte eetlust versterken elkaar. Vooral te vette koeien lopen risico. Ernstige gevallen zijn moeilijk te behandelen. Daarom weegt een goede voeding in de droogstand zwaarder.

De MPR-uitslag laat per koe de melkgift, het vet, het eiwit, het ureum en het celgetal zien. Sorteer je op celgetal, dan vind je de koeien die het tankmelkcelgetal omhoog halen. Uit vet en eiwit bereken je de vet-eiwitverhouding, een aanwijzing voor slepende melkziekte (ketose) of pensverzuring.

Bij het begin van de melkproductie verliest de koe meer calcium dan ze uit voer en botten kan aanvullen. Bij klinische melkziekte ligt ze vast en komt ze niet meer overeind. Bij subklinische melkziekte valt alleen het lage calciumgehalte in het bloed op, met meer mastitis, lebmaagverplaatsing en ketose als gevolg. Oudere koeien hebben er vaker last van. Meer in Calciumtekort bij koeien, enorme kostenpost.

Hoe een kalf in de eerste acht tot tien weken groeit, bepaalt mee hoeveel melk het later als koe geeft. Elke gram extra dagelijkse groei vóór het spenen levert ongeveer 4 liter melk op in de eerste lactatie. Intensief melk voeren en gezonde kalveren zijn daarvoor de basis. Meer in Metabolisch programmeren van kalveren.

Metritis komt vooral voor na een zware geboorte en als de nageboorte blijft zitten. Typisch zijn stinkende uitvloeiing, koorts en een lagere voeropname. Koeien met melkziekte of slepende melkziekte (ketose) hebben er vaker last van. Diagnose en behandeling horen bij de dierenarts.

Na het afkalven stijgt de melkproductie sneller dan de voeropname. Het verschil vult de koe aan uit lichaamsvet. Tot op zekere hoogte is dat normaal, maar ze zou hoogstens één BCS-punt mogen verliezen. Tussen dag 50 en 60 van de lactatie hoort de balans weer in evenwicht te zijn. Wordt het tekort te groot, dan volgen slepende melkziekte (ketose) en leververvetting.

De meest voorkomende oorzaak is melkziekte. Staat de koe ondanks een calciuminfuus niet op, dan kunnen fosfortekort, magnesiumtekort, leververvetting of beknelde zenuwen de oorzaak zijn. Ligt de koe na 24 uur nog, dan spreek je van het syndroom van Downer. Meer over oorzaken en verzorging lees je in Afgekalfd; Waarom staat mijn koe niet op?

Hieronder vallen E. coli, Klebsiella en Streptococcus uberis. Ze komen uit de omgeving van de koe, niet uit andere uiers. Droge, schone ligboxen, goed strooisel en ventilatie helpen om ze terug te dringen. Rond het droogzetten en het afkalven is de uier extra gevoelig voor deze kiemen.

Bij een praktijkonderzoek worden dieren op gewone melkveebedrijven verdeeld in een proefgroep en een controlegroep. Daarna worden gegevens zoals melkproductie of herkauwactiviteit vergeleken. De resultaten sluiten goed aan bij de praktijk, maar het aantal dieren is vaak klein. Of een verschil statistisch significant is, zie je aan de p-waarde, meestal met 0,05 als grens.

Propionzuur ontstaat in de pens bij de vergisting van zetmeel en is de belangrijkste grondstof voor glucose. Als zout (propionaat) of als propyleenglycol wordt het aan vers afgekalfde koeien gegeven om het energietekort te verkleinen. Propyleenglycol werkt, maar door de smaak nemen koeien het vaak niet graag op.

Ruwvoer levert het grootste deel van de droge stof en de structuur in het rantsoen. De kwaliteit wisselt met het maaimoment, het weer en de bemesting. Daarom loont het om je ruwvoer regelmatig te laten analyseren op energie, eiwit en mineralen. Wat het ruwvoer niet levert, vult krachtvoer of een mineralenmengsel aan.

In plaats van elke koe met antibiotica droog te zetten, beslis je op basis van de laatste MPR. Koeien met een celgetal onder 150.000 (vaarzen onder 100.000) zonder klinische mastitis krijgen alleen een inwendige speenafsluiter. Volgens de EU-regels mogen antibiotica niet routinematig worden ingezet, ook niet bij het droogzetten.

Selenium is een bestanddeel van antioxidatieve enzymen. Een tekort verzwakt de afweer in de uier, vergroot de kans dat de nageboorte blijft staan en geeft bij kalveren spierzwakte en weinig drinklust. Veel bodems zijn arm aan selenium, waardoor weidegras de behoefte vaak niet dekt. Te veel selenium is giftig, vul daarom alleen aan met bekende hoeveelheden.

Bij het spenen bouw je de melkgift stap voor stap af, tot het kalf leeft van kalverkorrel, hooi en water. Daarvoor moet de pens al goed ontwikkeld zijn. De weken voor het spenen bepalen via metabolisch programmeren de latere melkproductie.

Staphylococcus aureus is een van de meest voorkomende mastitisverwekkers. Hij wordt tijdens het melken overgedragen en vormt in het weefsel haarden die een behandeling vaak overleven. Typisch is een wisselend hoog celgetal. Chronisch geïnfecteerde koeien zijn een besmettingsbron voor de hele veestapel, daarom is afvoeren vaak de oplossing.

Streptococcus uberis leeft in strooisel en mest en geldt als omgevingsgebonden. Streptococcus agalactiae leeft daarentegen in de uier en wordt tijdens het melken overgedragen, maar is op veel bedrijven zeldzaam geworden. Beide zijn grampositief. Welke verwekker het is, laat een bacteriologisch onderzoek zien.

Subklinische vormen van mastitis, slepende melkziekte (ketose) of melkziekte komen veel vaker voor dan de klinische. De koe lijkt gezond, maar geeft minder melk en krijgt makkelijker andere aandoeningen die daaruit volgen. Je vindt ze alleen door te meten. Voorbeelden lees je in Klinische- en subklinische verschijnselen.

Een sluitspier en een keratineprop houden het tepelkanaal tussen de melkbeurten dicht. Na het melken blijft het een tijd open. Daarom wordt er gedipt en is het de bedoeling dat de koe daarna blijft staan en gaat vreten. In de droogstand kan een inwendige speenafsluiter het kanaal afsluiten.

Tepelvoeringen verouderen, worden ruw en verliezen hun spanning. Als vuistregel vervang je ze na ongeveer 2.500 melkingen bij rubber en 10.000 bij siliconen. Versleten voeringen beschadigen de speenpunten en brengen ziektekiemen over.

In een TMR krijgt elke koe in elke hap hetzelfde mengsel van ruwvoer, krachtvoer en mineralen. Dat zorgt voor een stabiele pens. Om te zorgen dat koeien niet gaan selecteren, mag het stro niet te lang zijn en het mengsel niet te droog. Vaak wordt een gedeeltelijke TMR gevoerd en wordt krachtvoer naar productie bijgevoerd via de krachtvoerautomaat of de robot.

In de transitieperiode gaat de koe van de dracht over naar de lactatie. Voeropname, hormonen en weerstand veranderen binnen een paar dagen. De meeste stofwisselingsstoornissen en nieuwe uierinfecties vallen in deze periode. Daarom heten ze ook transitieziekten.

Bij uieroedeem hoopt weefselvocht zich op, omdat de bloedtoevoer voor het afkalven sterk toeneemt en de afvoer dat niet bijhoudt. Het uier is strak en koel, een duimdruk laat een deuk achter en de melk is normaal. Licht oedeem trekt in een tot twee weken weg.

Bij klinische mastitis zie je vlokken, waterige melk of een warm, gezwollen kwartier. De subklinische vorm herken je alleen aan het celgetal of de geleidbaarheid. Die komt 15 tot 40 keer vaker voor. Een klinisch geval kost al snel 300 tot 500 euro.

Het uierparenchym bestaat uit de melkblaasjes (alveoli), waarin de melk wordt aangemaakt. De aanleg ervan begint al in de eerste levensweken van het kalf. Kalveren die ruim melk krijgen, vormen aantoonbaar meer uierparenchym. Dat hoort bij het metabolisch programmeren.

De vet-eiwitverhouding wordt berekend uit de MPR-gegevens of de robotdata. Een waarde boven 1,4 in de eerste lactatieweken wijst op sterke afbraak van lichaamsvet en een risico op slepende melkziekte (ketose). Een waarde onder 1,0 wijst op te weinig structuur in het rantsoen en mogelijke pensverzuring.

Vers gras bevat veel vitamine E, kuilvoer en hooi duidelijk minder. Droge koeien op stal krijgen daardoor vaak krap voldoende binnen, terwijl de behoefte rond het afkalven stijgt. Een tekort wordt in verband gebracht met het niet afgaan van de nageboorte, uieroedeem en meer mastitis.

De voeropname beperkt hoeveel energie de koe binnenkrijgt. Vlak voor het afkalven daalt ze, en na het afkalven stijgt ze langzamer dan de melkproductie. Daardoor ontstaat de negatieve energiebalans. In de eerste 60 lactatiedagen is 2,5 tot 2,8 kg droge stof per 100 kg lichaamsgewicht een richtwaarde. Melkrobots en halsbanden laten de vreettijd zien als vroeg waarschuwingssignaal.

De wachttijd staat in de registratie van een diergeneesmiddel, apart voor melk en vlees. Aanvullende diervoeders en dieetdiervoeders hebben geen wachttijd, omdat het geen diergeneesmiddelen zijn. Vraag bij twijfel je dierenarts.

Als de koeien naar buiten gaan, verandert het rantsoen binnen een paar dagen. Jong gras is rijk aan eiwit en kalium, maar bevat vaak weinig magnesium, selenium, koper en kobalt. Een geleidelijke overgang met ruwvoer en een betrouwbare mineralenvoorziening helpen kopziekte en tekorten te voorkomen.

Zink is nodig voor de aanmaak van keratine en daarmee voor stevig klauwhoorn en een dichte speenhuid. Een tekort verzwakt de weerstand en vertraagt de wondgenezing. Zieke kalveren hebben meetbaar minder zink in het bloed dan gezonde kalveren.