Pens

Wat is de pens?

Runderen hebben een maag met vier delen. Drie daarvan zijn voormagen: pens, netmaag en boekmaag. Pas de vierde, de lebmaag, komt overeen met de maag van de mens. De pens is veruit het grootste deel. Bij een volwassen melkkoe heeft hij een inhoud van 150 tot 200 liter en vult hij bijna de hele linkerhelft van de buik.

In de pens leven miljarden bacteriën, schimmels en eencelligen. Zij vergisten het voer, vooral de celstof uit gras, kuil en stro. Zonder deze microben zou de koe weinig met ruwvoer kunnen.

Hoe werkt de vertering in de pens?

De koe vreet snel en slikt het voer grof gekauwd door. In de pens wordt het gemengd, geweekt en later weer opgeboerd om te herkauwen. Bij het herkauwen maalt de koe de vezels fijn en maakt ze veel speeksel aan. Een gezonde koe herkauwt ongeveer acht uur per dag.

De microben breken de koolhydraten af tot vluchtige vetzuren:

• Azijnzuur ontstaat vooral uit vezels en is de bouwstof voor het melkvet.
• Propionzuur ontstaat vooral uit zetmeel. De lever maakt er glucose van voor de melksuiker.
• Boterzuur is een energiebron voor de penswand en stimuleert de ontwikkeling ervan bij het kalf.

Deze vetzuren gaan via de penspapillen direct het bloed in. De microben zelf schuiven met de voerbrij door en worden in de darm verteerd als hoogwaardig eiwit. Eigenlijk voert de koe dus haar pensmicroben, en voeren de microben de koe.

De pH in de pens

Bij de vergisting ontstaan zuren. Het speeksel buffert die met bicarbonaat. Een koe maakt per dag ruim meer dan 100 liter speeksel aan. Normaal ligt de pH in de pens tussen ongeveer 6,0 en 6,8. Veel snel verteerbaar zetmeel en weinig structuur verlagen de pH. Zakt hij meerdere uren per dag onder 5,8, dan spreek je van subacute pensverzuring (SARA). Vooral de vezelverterende bacteriën hebben het dan moeilijk, de voerbenutting daalt en het vetgehalte van de melk zakt.

De pensontwikkeling bij het kalf

Een pasgeboren kalf werkt als een eenmagig dier. De melk loopt via de slokdarmgoot langs de pens direct naar de lebmaag. De pens is klein en heeft nog nauwelijks microben. Hij ontwikkelt zich pas als het kalf kalverbrok, hooi en water opneemt. Krachtvoer levert het boterzuur voor de groei van de penspapillen, ruwvoer traint de spieren.

Vroeger koos men daarom voor vroeg spenen en veel ruwvoer. Nu is duidelijk dat een ruime melkgift in de eerste weken de latere melkproductie verhoogt, zonder de pensontwikkeling af te remmen. Meer hierover lees je in Metabolisch programmeren van kalveren.

Veelvoorkomende verstoringen

• Pensverzuring: te veel zetmeel of suiker, te weinig structuur. Signalen zijn dunne mest, een wisselende voeropname en een laag vetgehalte in de melk.
• Pensalkalose: te veel eiwit of ureum bij weinig energie. Dit komt minder vaak voor dan verzuring.
• Pensatonie: de pens beweegt bijna niet meer, bijvoorbeeld bij melkziekte, omdat er te weinig calcium is voor het spierwerk.
• Lebmaagverplaatsing: een slecht gevulde pens na het afkalven geeft de lebmaag ruimte om te verschuiven.

Zo houd je de pens stabiel

De basisregels zijn eenvoudig. Voer genoeg structuurrijk ruwvoer en meng het rantsoen zo dat de koeien niet selecteren. Bouw het krachtvoer na het afkalven langzaam op en verdeel het over meerdere kleine porties. Zorg dat de koeien altijd vrij bij schoon water kunnen.

Een goede blik op de koppel zegt veel. Minstens de helft van de liggende koeien hoort te herkauwen. De mest is bij voorkeur brijig, met weinig onverteerde vezels. Een goed gevulde linker hongergroeve laat zien dat de koe genoeg gevreten heeft. Een melkrobot of sensorhalsband geeft de herkauwtijd per dag direct door.

Rond het afkalven wordt er veel van de pens gevraagd, omdat het rantsoen verandert en de voeropname laag is. Een goede pensvulling in deze periode verkleint de kans op stofwisselingsproblemen. Hoe drenchen daarbij helpt, lees je in Verse koe met uitdrogingsverschijnselen? Drenchen loont!

Veelgestelde vragen

Alle begrippen in de begrippenlijst