Advies · Uier

Uierontsteking bij koeien: herkennen, oorzaken en wat u zelf kunt doen

In het kort

  • Een klinisch geval kost al snel 300 tot 500 euro.
  • De onzichtbare, subklinische vorm komt 15 tot 40 keer vaker voor.
  • Vanaf 39,5 °C heeft de koe koorts: dan snel handelen.

Uierontsteking is de duurste aandoening op een melkveebedrijf. Een klinisch geval kost al snel 300 tot 500 euro door melkverlies, behandeling, weggegooide melk en extra werk. Een groot deel van de gevallen ziet u nooit: de koe is niet ziek, de melk ziet er normaal uit, maar het celgetal stijgt en de uier produceert niet optimaal. In dit artikel leest u hoe u een uierontsteking herkent, welke oorzaken er zijn en wat u zelf kunt doen om de koe te ondersteunen. Ook zonder meteen naar antibiotica te grijpen.

Wat is een uierontsteking?

Een uierontsteking (mastitis) is een ontsteking van het uierweefsel, bijna altijd veroorzaakt door bacteriën die via het tepelkanaal binnendringen. De meest voorkomende verwekkers zijn Staphylococcus aureus, Streptococcus uberis en E. coli (Escherichia coli). Het immuunsysteem van de koe reageert met witte bloedcellen in de melk. Dat is het celgetal dat u in het MPR-overzicht terugvindt.

Er zijn twee vormen:

  • Klinische mastitis: de koe of de melk laat zichtbare veranderingen zien. Vlokken of klonten in de melk, waterige melk, een dik, warm of pijnlijk kwartier. Bij een ernstig verloop heeft de koe koorts, vreet ze niet en is ze sloom.
  • Subklinische mastitis: aan melk en uier is niets te zien. Alleen het celgetal is verhoogd, of de melkrobot meldt een stijgende geleidbaarheid. Deze vorm komt 15 tot 40 keer vaker voor dan de klinische en kost per koe per lactatie enkele honderden kilo’s melk.

Zo herkent u een uierontsteking vroeg

Hoe eerder u ingrijpt, hoe groter de kans dat het kwartier volledig herstelt. Let op:

  1. Voormelken. Vlokken in de eerste stralen zijn het eerste signaal. Kijk er bij elke melkbeurt naar.
  2. Geleidbaarheid bij de robot. Een stijging van meer dan 30 procent ten opzichte van het gemiddelde van de koe is een reden om te handelen.
  3. Celgetal in de MPR. Boven 200.000 cellen per ml bij een koe die eerder onder 100.000 zat, wijst op een nieuwe infectie.
  4. Temperatuur. Bij 39,1 tot 39,4 °C heeft de koe verhoging. Dat kan wijzen op een bacteriële infectie in de uier. Vanaf 39,5 °C heeft de koe koorts en moet u snel handelen.
  5. Kwartieren aftasten. Warm, hard of pijnlijk bij aanraking.
  6. Gedrag. Minder voeropname, minder herkauwen, de koe blijft achter bij de groep.

Een Schalmtest (CMT, California Mastitis Test) laat u eenvoudig en snel binnen tien seconden zien welk kwartier mogelijk een verhoogd celgetal heeft.

Oorzaken: waar komen de bacteriën vandaan?

Een uierontsteking ontstaat meestal door bacteriën die de uier binnendringen. Daarbij onderscheidt men koegebonden en omgevingsgebonden verwekkers. Beide kunnen een uierontsteking veroorzaken, maar de infectiebron en de aanpak verschillen.

Koegebonden verwekkers

Koegebonden verwekkers zoals Staphylococcus aureus verspreiden zich vooral tijdens het melken van koe op koe. Een geïnfecteerde koe is daarbij de belangrijkste infectiebron. Let daarom op:

  • Melkhygiëne. Vuile tepelvoeringen, onvoldoende tepeldesinfectie en een verkeerde melkvolgorde verhogen het risico op overdracht. Zorg voor een goede melkroutine en melk geïnfecteerde koeien als laatste.
  • Tepelconditie. Ruwe of verhoornde tepelpunten verhogen het infectierisico. Via beschadigde tepelpunten dringen bacteriën makkelijker de uier binnen.
  • Melkinstallatie. Een verkeerd vacuüm, een slechte pulsatie of versleten tepelvoeringen kunnen de tepels beschadigen en het infectierisico verhogen. Controleer regelmatig of de melkinstallatie goed werkt.

Omgevingsgebonden verwekkers

Omgevingsgebonden verwekkers zoals E. coli en Streptococcus uberis komen vooral voor in mest, strooisel en de directe omgeving van de koe. Ze kunnen via het tepelkanaal de uier binnendringen. Let daarom op:

  • Ligboxen en strooisel. Natte, vuile ligboxen verhogen het infectierisico. Houd de ligplaatsen schoon en droog en vernieuw het strooisel regelmatig.
  • Droogstand. Rond het droogzetten en het afkalven is de uier extra gevoelig. Sluit het tepelkanaal niet voldoende, dan kunnen bacteriën binnendringen en soms pas in de volgende lactatie problemen geven.
  • Weerstand. Koeien met een negatieve energiebalans na het afkalven, met hittestress of met een tekort aan selenium, vitamine E of zink kunnen een verminderde weerstand hebben. Daardoor zijn ze gevoeliger voor infecties.

Laat bij terugkerende problemen een bacteriologisch onderzoek (BO) doen. Dan weet u of het om een koegebonden of een omgevingsverwekker gaat en waarop u uw aanpak richt.

Wat kunt u zelf doen om de koe te ondersteunen?

Bij een lichte klinische mastitis of een stijgend celgetal zonder ziekteverschijnselen heeft u ruimte om de koe eerst te ondersteunen en haar reactie af te wachten. Wat in de praktijk goed werkt:

  • Vaker uitmelken. Melk het betreffende kwartier na elke melkbeurt nog een keer uit. Elke keer verwijdert u bacteriën en ontstekingsproducten.
  • Koelen en masseren. Een uierzalf met pepermunt koelt het weefsel, bevordert de doorbloeding en maakt het uitmelken makkelijker. Twee tot drie keer per dag inmasseren.
  • Knoflookbolus geven. Knoflook bevat zwavelverbindingen die de celwand van bacteriën aantasten. De werkzame stof allicine is instabiel en valt na het persen van een teentje binnen enkele uren uiteen. Daarom werkt een knoflookbolus met de gestabiliseerde derivaten PTS en PTSO, die in laboratoriumonderzoek actief zijn tegen S. aureus, S. uberis en E. coli. Meer hierover leest u in Hoe werkt de knoflookbolus?
  • Droog en schoon liggen. Mest de box van de betreffende koe extra uit. Een uier die herstelt, moet niet in nieuwe kiemen liggen.
  • Als laatste melken. Melk koeien met een verhoogd celgetal als laatste of met een eigen melkstel. Zo voorkomt u overdracht naar gezonde koeien.

In een praktijkproef met hogeschool Van Hall Larenstein (2021, 12 koeien op 5 bedrijven met een melkrobot) kregen koeien een gestabiliseerde knoflookbolus zodra de robot een stijgende geleidbaarheid meldde. In de twee weken daarna daalde de geleidbaarheid gemiddeld met 17 procent en steeg de melkproductie met 12 procent. Het aantal dieren was te klein voor statistische significantie, maar de richting was op alle bedrijven gelijk. Het volledige verslag leest u hier: Geleidbaarheid verlagen met een knoflookbolus.

Ook wetenschappelijk onderzoek laat positieve resultaten zien. In een studie uit 2023 kregen 16 koeien met subklinische uierontsteking een knoflookbolus met allicine en een ontstekingsremmer. Na 14 dagen hadden deze koeien een lagere geleidbaarheid en een hogere gemiddelde melkproductie dan koeien die antibiotica en een ontstekingsremmer kregen. In de knoflookgroep daalde ook het celgetal. De resultaten wijzen op de ondersteunende werking van knoflookextract voor de uiergezondheid. Naar de studie: Sensor-Generated Data for Evaluation of Subclinical Mastitis Treatment Effectiveness with Garlic Extract (Allicin) in Dairy Cattle (2023).

Voorkomen begint bij de routine

De meeste bedrijven met een blijvend laag celgetal doen niets bijzonders. Ze doen de gewone dingen elke dag op dezelfde manier: schone, droge uiers bij het aansluiten, direct na het afnemen dippen, tepelvoeringen op tijd vervangen, boxen twee keer per dag schoonmaken, elke maand het MPR-overzicht koe voor koe doorlopen en bij de eerste stijging handelen. Een knoflookbolus past in deze routine als eerste stap bij een stijgende geleidbaarheid. Hoe u daarbij stap voor stap te werk gaat, laat ons artikel Hoog celgetal verlagen zonder antibiotica zien.

Veelgestelde vragen

Kan ik een uierontsteking zonder antibiotica genezen?

Bij een lichte of subklinische vorm herstelt een deel van de koeien met vaker uitmelken, ondersteuning en goede hygiëne. Bij koorts, ziekteverschijnselen of bepaalde verwekkers (S. aureus) is een behandeling door de dierenarts nodig.

Hoe snel werkt een knoflookbolus?

De afgifte begint direct na opname in de pens. Er zijn gestabiliseerde knoflookbolussen met een afgifte over 3 dagen en over 3 weken. In de praktijkproef daalde de geleidbaarheid vanaf de dag na het ingeven.

Mag ik de melk leveren als de koe een knoflookbolus heeft gekregen?

Ja. De bolus is een aanvullend diervoeder, geen diergeneesmiddel. Er is geen wachttijd. Door de gestabiliseerde stoffen komt er geen knoflookgeur in de melk. Waarom een zelfgemaakte bolus hier anders scoort, leest u in Knoflookbolus zelf maken of kant-en-klaar kopen?

Helpt een knoflookbolus ook preventief?

De meeste bedrijven geven de bolus bij een meetbare verandering: vlokken, geleidbaarheid of celgetal. Rond het afkalven of bij verminderd welzijn wordt de bolus ook ter ondersteuning gegeven.

Is een strakke uier voor het afkalven een uierontsteking?

Meestal niet. Een gespannen, koele uier zonder vlokken in de melk is eerder uieroedeem. Hoe u die twee onderscheidt, leest u in Uieroedeem bij koeien.

Inhoud

  1. Wat is een uierontsteking?
  2. Zo herkent u een uierontsteking vroeg
  3. Oorzaken: waar komen de bacteriën vandaan?
  4. Wat kunt u zelf doen om de koe te ondersteunen?
  5. Voorkomen begint bij de routine
  6. Veelgestelde vragen

Meer artikelen

Farming Forward krant

Ontdek onze gloednieuwe krant 'Farming Forward', die vroeger bekendstond als 'Cow Programme'. We hebben de inhoud ook uitgebreid met onderwerpen als klauwverzorging, hygiëne en de dagelijkse bedrijfsbehoeften.

Krant lezen
Farmula productcatalogus kalveren & koeien